نظارت 4ناظره و شرح وظایف مهندسان ناظر چهارگانه

نظارت 4ناظره و در برخی شهرستانها نظارت 5ناظره در حال فراگیر شدن است. با توجه به گسترش آگاهی و افزایش فعالیتهای صنفی مهندسان ساختمان در شهرها و استانهای مختلف روز به روز پروژههای ساختمانی بیشتری به صورت 4ناظره (ناظران عمران، معماری، برق، مکانیک) مورد نظارت و کنترل قرار می گیرند. البته در برخی استانها ناظر نقشهبرداری نیز بر این تعداد اضافه و 5ناظره محسوب میگردند. افزایش تعداد مهندسان ناظر و تخصصی شدن نظارت در پروژههای ساختمانی به خودیِ خود امر مبارک و قابل تقدیری ست و نویدبخش ارتقای کیفیت و عمر مفید ساختمانها خواهد بود. اما نقصان در آموزش و اطلاع رسانی مناسب، از سوی سازمانهای نظام مهندسی نظارت 4ناظره را به معضلی جدید برای مهندسان بدل کرده است.
عملکرد نادرست مهندسان در کارهای 4ناظره باعث محکومیتهای قضائی و انتظامی تعداد بیشتری از مهندسان شده است. این محکومیتها در حالی ست که بسیاری از مهندسان محکوم شده فکر میکردند که وظایف خود را به درستی انجام داده اند. متعدد بوده اند مهندسان برق و مکانیک که در مرحلۀ گودبرداری به واسطۀ حوادث برقگرفتگی و گازگرفتگی در اتاقهای اسکان کارگری، محکوم شده اند. همچنین مهندسان معماری که به دلیل عدم کنترل ابعاد ساختمان و یا کدهای ارتفاعی در مرحلۀ فونداسیون محکومیت انتظامی گرفته اند. همچنین مهندسان عمران که در مرحلۀ نازککاری به دلیل اجرا نشدن سازۀ ویژه برای نمای ساختمان و حادثۀ ریزش نما محکومیت گرفته اند. در حالی که مهندسان عمران گمان می کنند وظیفۀ آنها پس از اجرای سازۀ ساختمان تمام می شود و مهندسان برق، مکانیک و معماری تصور میکنند که مسئولیت آنها در مراحل سفتکاری و نازککاری آغاز میشود. البته این تصورات نادرست دلیل خاصی دارد. پس از شرح، معلوم خواهد شد که سازمانهای نظام مهندسی و دفتر تدوین مقررات ملی ساختمان مقصرین اصلی شکلگیری این تصورات نادرست هستند.
در پیوست مبحث دوم مقررات ملی ساختمان در فصل چهارم با عنوان «نظارت ساختمان» هیچ کجا اشارۀ مستقیمی به ناظران چهارگانه (عمران، معماری، برق و مکانیک) و شرح وظایف آنها نشده است. تنها در بند 16-4 از مجموعه شیوهنامههای پیوست مبحث2 قسمت «رفع اختلاف نظر بین ناظر و مجری» فقط نامی از ناظر هماهنگ کننده برده شده است، بدون آنکه تعریفی از ناظر هماهنگ کننده و سایر ناظران ارائه گردد.
از طرف دیگر در بندهای 13-7-1 و 13-7-2 از همان مجموعه شیوهنامههای پیوست مبحث دو در مورد تعداد و مراحل تسلیم گزارشات مرحله ای توسط ناظران مطالب ذیل را می خوانیم که عیناً نقل می گردد:

همانطور که ملاحظه میگردد با توجه به عدم تعریف و تفکیک مهندسان ناظر چهارگانه و شرح وظایف آنان و از طرفی شرح چگونگی تسلیم و ثبت گزارشات مرحلهای به شکل فوق طبیعی ست که مهندسان ناظر در چهار رشته عمران، معماری، تأسیسات مکانیکی و تأسیسات برقی اینطور تصور کنند که در ساختمانهای گروه الف و ب گزارشات بندهای الف و ب مربوط به مهندسان ناظر عمران، بند پ مشترکاً مربوط به مهندسان ناظر عمران و مکانیک، بند ت مشترکاً مربوط به مهندسان ناظر عمران و معماری، بند ث مشترکاً مربوط به مهندسان ناظر مکانیک و برق، بند ج مربوط به مهندسان ناظر معماری، بند چ مشترکاً مربوط به مهندسان ناظر مکانیک و برق، و نهایتاً بند ح مربوط به مهندس ناظر هماهنگکننده، خواهد بود. به همین ترتیب در مورد ساختمانهای گروه ج و د احتمال طبیعی ایجاد تصوّری مشابه دور از ذهن نخواهد بود. در حالی که عامل اصلی محکومیتهای مهندسان ناظر در کارهای 4ناظره همین تصور اشتباه است.
علیرغم وجود ابهامات فراوان در تعریف و شرح وظایف ناظران چهارگانه ساختمانی سازمانهای نظام مهندسی بدون هیچگونه آموزش مرتبط و تفهیم وظایف و اختیارات مهندسان ناظر اقدام به ارجاع پروژه به صورت 4ناظره می نمایند. گویی فرض سازمانهای نظام مهندسی بر این استوار است که مهندسان ناظر میبایست به طور غریزی و مادرزاد، وظایف و اختیارات خود را به شکل کاملاً تفکیکشده و مشخص در ذهن داشته باشند. انگار نه انگار که قرنها ست آدمیان به این نقصان خود نسبت به سایر جانداران پی برده اند که معلومات غریزی در نوع بشر بسیار ضعیفتر از سایر جانوران است و ابناء بشر از طریق آموزش و تمرین، مهارتهای زندگی و شغلی و اجتماعی را فرا میگیرند.
هیچ معلوم نیست که چگونه الگوریتمی بر ذهن مدیران سازمانهای نظام مهندسی حاکم است. مشخص نشده است که مغز ایشان با چگونه منطقی فعالیت میکند که بدون تدقیق و تدبر در امر پیچیده و سختی چون خدمات نظارت ساختمان و بدون کمترین آموزش صحیح و منطبق با شرایط واقعی، مهندسان ناظر را به ورطۀ خطیر نظارت ساختمان می فرستند. بسیار دیده میشود؛ مهندسان ناظری که کارهای 4ناظره به ایشان ارجاع شده است هیچگونه تصوری از وظایف و اختیارات خود ندارند و یا تصوراتی غلط و خلاف واقع، چنان که در ابتدای این مطلب ذکر شده بر ذهنشان حاکم است. بسیاری از مهندسان ناظر چگونگی انجام وظایف و نحوۀ عملکرد خود را از صاحبکاران و یا مأموران و کارمندان شهرداری می پرسند که وای بر عاقبت کار این مهندسین!!
علیرغم وضعیت نابسامان فوق با توجه به اشکالات و اختلافات بوجود آمده در کارهای نظارت 4ناظره، در همین زمینه سازمان نظام مهندسی استان تهران در سال 1391 دست به کاری ارزشمند زد و آن تهیۀ متنی 12 صفحهای تحت عنوان «شرح خدمات مهندسان ناظر» بود. این متن 12 صفحه ای اگرچه بسیار کمحجم است اما برای مهندسان ناظری که در پروژههای 4ناظره فعالیت دارند می تواند بسیار باارزش باشد. در این «شرح خدماتِ» مختصر اطلاعات بسیار مفیدی برای مهندسینی که در پروژههای 4ناظره فعالند گرد آمده است. ولی افسوس که سازمان نظام مهندسی استان تهران خود عنایتی به این «شرح خدمات» مهم به خرج نمی دهد و به جای تدریس و تشریح آن برای ناظرانی که کارهای 4ناظره به ایشان ارجاع میشود و سپس گرفتن آزمون برای اطمینان از تسلط آنها بر نکات و اطلاعات این «شرح خدمات». آن را در گوشهای ناپیدا از سایت اینترنتی خود قرار داده که محال است کسی آن را ببیند و توجهاش نسبت به آن مطلب مهم جلب شود.
با توجه به ابهام در مقررات و عدم وجود مآخذ پژوهشی معتبر در حوزۀ نظارت ساختمان، مهمترین منبعی که مسئولیتها، وظایف و اختیارات مهندسین ناظر چهارگانه را روشن و معین میدارد مطالعۀ حوادث ساختمانی و محکومیتهای مهندسان ناظر است. علیرغم قدمت کم ارجاع پروژههای 4ناظره، پرونده های قضائی و انتظامی متعددی طی چندسال اخیر در این زمینه تشکیل شده است. مطالعه و مقایسۀ این پروندهها و محکومیتهای مهندسان ناظر و چگونگی استنباط و قضاوت کارشناسان رسمی دادگستری و شوراهای انتظامی، نکات مهم و پرکاربردی برای ناظران فعال در پروژههای 4ناظره در بردارد. این نکات به شکل عجیبی مؤید مطالب همان «شرح خدماتِ» 12 صفحهای ست.
بر این اساس مهمترین و کاربردیترین مطالبی که مهندسان ناظر در پروژههای 4ناظره باید مد نظر داشته باشند در ادامه فهرست می شود:

• وظایف نظارتی هر چهار ناظر (و احیاناً پنج ناظر در استانهای مربوطه) به طور همزمان از لحظۀ صدور پروانۀ ساختمانی شروع میشود و تا زمان صدور پایانکار ادامه خواهد داشت. یعنی تمامی ناظران در تمامی مراحل ساخت میبایست مستمراً بر امور مرتبط با تخصصشان اعمال نظارت، کنترل و مستندسازی نمایند.
• ناظر هماهنگکننده مسئولیت سنگینتری نسبت به سایر ناظران برعهده دارد به نحوی که هر گونه حادثهای و مرتبط با هر یک از ناظران اتفاق بیفتد او نیز به همراه ناظر مربوطه راهی جلسات رسیدگی به پرونده خواهد شد. لذا ناظر هماهنگ کننده با دقت ویژه ای باید کارگاه را خصوصاً از حیث ایمنی زیر نظر داشته باشد و هر کجا نقصی در ایمنی یافت هم با مالک و هم با ناظر مربوطه مکاتبه، و از مکاتبات خود رسید دریافت، و در بایگانی خود نگهداری نماید.
• در مورد بازدیدها و گزارشات مرحلهایِ هر یک از ناظران می بایست کنترلها و نظارت مستمر خود را بر پروژه اعمال نمایند و دستورکارهای لازمه را به مجری و مالک ابلاغ نمایند و در نهایت دستورکارها و گزارشات مرحلهای مربوطه را با اخذ رسید، به ناظر هماهنگ کننده، برای ارائه به شهرداری، تسلیم نمایند. همچنین ناظر هماهنگ کننده در صورت مشاهدۀ بی مبالاتی و عدم انجام بازدیدهای نظارتی از سوی سایر ناظران میبایست در هر مرحله لزوم بازدید و ارائۀ گزارش را کتباً و با اخذ رسید، به ایشان متذکر شود و در صورت عدم امضای رسیدِ مکاتبات از سوی ناظران مربوطه، از اظهارنامۀ قضائی استفاده نماید.
• مهندسان برق و مکانیک باید توجه داشته باشند که علاوه بر مسئولیت نظارت بر اجرای نقشههای تأسیسات مکانیکی و برقی، وظیفۀ مهم نظارت بر تأسیسات موقت کارگاهی را نیز بر عهده دارند. لذا با دقت نظر ویژه به گرمایش اسکانهای موقت کارگری و دودکشهای آن، برقکشیها و کابلکشیهای موقت کارگاهی، وضعیت ایمنی دستگاههای برقی مورد استفاده در کارگاه و سایر موارد ایمنی که در بازدیدهای مستمر خود مشاهده می نمایند، باید دستورکار متناسب به مالک و مجری ابلاغ نمایند و تذکرات و آموزشهای لازم را برای پیشگیری از حوادث احتمالی به مالک، مجری و پیمانکاران فرعی ارائه نمایند.
• مهندسان معمار وظیفۀ کنترل ابعاد و اندازههای مهم معماری و شهرسازی از جمله طول و عرض ساختمان، جانمائی ستونها، رعایت درز انقطاع، دهانۀ پارکینگها، ارتفاع سقفهای طبقات و موارد مشابه اینها را برعهده دارند. لذا از ابتدای مرحلۀ فونداسیون به همراه ناظران عمران میبایست از تمامی مراحل بازدید و کنترلهای دقیق ابعادی به عمل آورند.
• مهندسان عمران علاوه بر کنترلهای مهم سازهای در مراحل اجرای سازه، مسئولیت سنگینی در نظارت بر رعایت ترتیبات و ایمنی مرحلۀ تخریب و همچنین پایدارسازیها و تحکیم همجواریها در مرحلۀ گودبرداری و اجرای سازه نگهبان دارند. علاوه بر اینها در هنگام اجرای نما هم باید توجه دقیقی بر روش اجرای نمای ساختمان داشته باشند و در صورت نیاز به طراحی و اجرای سازۀ مجزا برای مهار بار نمای ساختمان دستورکارها و مکاتبات لازمه را با مالک، مجری و طراح سازه به عمل آورند.

موارد فوق از جمله مهمترین نکات در کارهای نظارت 4ناظره بود. لینک دانلود متن «شرح خدمات مهندسان ناظر» در ادامه قرار داده شده است. توصیه می گردد تمامی مهندسان ناظری که کار نظارت 4ناظره انجام می دهند این متن را دریافت و به طور کامل و با دقت مطالعه نمایند تا اشراف کاملی نسبت به وظایف، مسئولیتها و اختیارات خود پیدا کنند. نکته پایانی آنکه انجام مکاتبات، ابلاغ دستورکار، بازدید و ثبت گزارش و در یک کلام مستندسازی مهمترین بخش حرفۀ نظارت است و این مستندسازی در کارهای 4ناظره اهمیتی دو چندان پیدا میکند چرا که علاوه بر مکاتبات مذکور مکاتبه با سایر ناظران نیز به موارد مستندسازی نظارت افزوده میگردد.
لینک دانلود:

«شرح خدمات مهندسان ناظر»

سایت پایگاه اطلاع رسانی مهندسین ساختمان مشتاقانه از نظرات و دیدگاههای همکاران گرامی استقبال می کند. از طریق این لینک با ما در ارتباط باشید. به امید آگاهی روزافزون جامعه مهندسی.